ملاحسن کاشی
 | |
| اطلاعات | |
|---|---|
| نام کامل | حسن بن محمود کاشی آملی |
| لقب | ملاحسن کاشی، جمال‌الدین، کمال‌الدین، تاج‌الدین، افضل‌المتکلمین، احسن‌المتکلمین |
| زمینه فعالیت | شعر و مناقب‌خوانی |
| محل زندگی | آمل |
| محل دفن | سلطانیه، زنجان |
| هم‌زمان با | اولجایتو |
| مذهب | شیعه |
| پیشه | شاعر، مناقب‌خوان |
| کتاب‌ها | معرفت‌نامه؛ انشاء در علم و ادب و شعر و حکمت؛ تاریخ محمدی |
| دیوان اشعار | دیوان حسن کاشی |
| تخلص | کاشی، حسن |
| علت شهرت | هفت‌بند، مناقب‌خوانی و سرودن اشعار در مدح اهل‌بیت(ع) |
حسن کاشی آملی مشهور به ملاحسن کاشی شاعر شیعی اواخر قرن هفتم و نیمه نخست قرن هشتم هجری بود که بیشتر به سبب سرودن اشعار در مدح اهل‌بیت(ع) شناخته می‌شود. اهمیت او بیشتر به سرودن مناقب ائمه(ع) و بهره‌گیری از شعر در ترویج باورهای شیعی بازمی‌گردد. او از سرحلقه‌های مناقب‌خوانان دانسته شده و در منابع از نقش او در نشر تشیع یاد شده است؛ عبدالله بن عیسی افندی، از رجال‌شناسان در اواخر دوره صفوی، نیز کاشی را در کنار علامه حلی و محقق کرکی از شخصیت‌های مؤثر در ترویج تشیع در ایران دانسته و نوشته است که وی از شعر برای نشر باورهای شیعی استفاده می‌کرد. سید محسن امین نیز در اعیان الشیعة از نقش کاشی در نشر تشیع و تأثیر او در شکل‌گیری حکومت صفوی سخن گفته است.
حسن بن محمود کاشی آملی از خانواده‌ای کاشانی ساکن آمل بود و در شعر از تخلص «کاشی» و گاه «حسن» استفاده می‌کرد. سال تولد و وفات او به‌طور دقیق معلوم نیست و بر پایه اشارات موجود در اشعارش، تولدش حدود ۶۸۰ق و حیاتش دست‌کم تا ۷۳۸ق دانسته شده است. از او با القابی چون «جمال‌الدین»، «کمال‌الدین»، «تاج‌الدین»، «افضل‌المتکلمین» و «احسن‌المتکلمین» یاد شده است. موضوع اصلی اشعار او مدح اهل‌بیت(ع) و مناجات با خداوند بود و بیشتر قصایدش در مدح امام علی(ع) و برخی در مدح امام رضا(ع)، امام حسین(ع) و پیامبر(ص) سروده شده است. «هفت‌بند» از مشهورترین آثار اوست و از دیگر آثار منسوب به وی می‌توان به «معرفت‌نامه» و «تاریخ محمدی» اشاره کرد. آرامگاه او در سلطانیه زنجان قرار دارد.
زندگی و زمانه حسن کاشی
حسن بن محمود کاشی آملی از شاعران اواخر سده ۷ق و نیمه نخست سده ۸ق بود. خانواده او از مردم کاشان و ساکن آمل بودند و پدرش محمود نام داشت.[۱] کاشی در شعر از تخلص «کاشی» و گاه «حسن» استفاده می‌کرد و آمل را زادگاه خود معرفی کرده و نسبت کاشانی برای خود آورده است.[۲] در منابع، القابی چون «جمال‌الدین»، «کمال‌الدین»، «تاج‌الدین»، «افضل‌المتکلمین» و «احسن‌المتکلمین» برای او آمده است.[۳]
از سال تولد و وفات او گزارش صریحی در منابع در دست نیست و تذکره‌نویسان او را از شاعران سده‌های ۷ و ۸ق و معاصر محمد خدابنده (۶۸۰ق-۷۱۶ق) و ابوسعید، از فرمانروایان ایلخانان، دانسته‌اند.[۴] پژوهشگران بر پایه اشارات او در اشعارش، سال تولدش را حدود ۶۸۰ق و حیاتش را دست‌کم تا ۷۳۸ق برآورد کرده‌اند؛ وی در شعری با اشاره به سال ۷۳۲ق از سی‌وشش سال منقبت‌گویی خود سخن گفته است.[۵]
آرامگاه
آرامگاه حسن کاشی در سلطانیه زنجان قرار دارد. بقعه او در دوره شاه طهماسب صفوی ساخته شد و در دوره‌های بعد نیز تعمیراتی در آن انجام گرفت.[۶]
زندگی و فعالیت‌های اجتماعی
در گزارش‌های مربوط به زندگی حسن کاشی، از تنگدستی و زندگی ساده او یاد شده است؛ بااین‌حال، گفته شده که از دیگران درخواست کمک نمی‌کرد و زندگی خود را با صلاح، تقوا و قناعت می‌گذراند و حاضر نبود از شعر و شاعری ارتزاق کند.[۷] خود کاشی نیز در اشعارش بر این نکته تأکید کرده که شعر را برای کسب مال و منافع دنیوی نمی‌سروده و از مدیحه‌سرایی برای فرمانروایان پرهیز داشته است.[۸]
از سفرهای او نیز حج، سفر به عتبات و بصره و سفر به خراسان و زیارت امام رضا(ع) در مشهد گزارش شده است.[۹] تاریخ محمدی در گزارش سفر اولجایتو به مشهد، از دیدار او با کاشی و قصیده‌خوانی بداهه وی در مدح امام علی(ع) و بخشیدن طشت طلایی به او سخن گفته است.[۱۰]
به گفته پژوهشگران، پس از آشکار شدن گرایش شیعی اولجایتو، کاشی در حوزه ادب از آن حمایت کرد و در برخی منابع از نقش او در ترویج تشیع یاد شده است.[۱۱] عبدالله بن عیسی افندی، از رجال‌شناسان در اواخر دوره صفوی، نیز او را در کنار علامه حلی و محقق کرکی از شخصیت‌های مؤثر در ترویج تشیع در ایران دانسته و گفته است که کاشی از شعر برای نشر باورهای شیعی استفاده می‌کرد.[۱۲] سید محسن امین نیز در اعیان‌الشیعة از نقش کاشی در نشر تشیع و تأثیر او در شکل‌گیری حکومت صفوی سخن گفته است.[۱۳]
شعر و مناقب‌خوانی
کاشی از شاعران برجسته مناقب‌خوان و از سرحلقه‌های مناقب‌خوانان معرفی شده است و گزارش‌هایی از مناقب‌خوانی او در معابر و حرم امام رضا(ع) وجود دارد.[۱۴] موضوع اصلی اشعار او مدح اهل‌بیت(ع) و مناجات با خداوند است. بیشتر قصاید او در مدح امام علی(ع) و برخی در مدح امام رضا(ع)، امام حسین(ع) و پیامبر(ص) سروده شده‌اند.[۱۵] گفته شده است که کاشی، جز در منقبت امام علی(ع) شعری نسروده است؛ منابع دیگر نیز بر اخلاص او در مدح اهل‌بیت(ع) و پرهیز از مدح شاهان تأکید کرده‌اند.[۱۶] در برخی منابع، بخشی از اشعار او در نکوهش بنی‌امیه و ناصبیان و تأکید بر پیروی از علی(ع) و اهل‌بیت(ع) دانسته شده است.[۱۷] بهره‌گیری گسترده از آیات قرآن و احادیث از دیگر ویژگی‌های شعر کاشی دانسته شده است.[۱۸] حدادعادل، سیاست‌مدار، نویسنده و مترجم قرآن، نیز قصاید او را از نظر زبانی و ساختاری استوار و نزدیک به فهم عمومی دانسته و شعر کاشی را وسیله‌ای برای بیان و ترویج باورهای اعتقادی معرفی کرده است.[۱۹]
هفت‌بند کاشی
هفت‌بند کاشی، ترکیب‌بندی در مدح امام علی(ع) است که از مشهورترین آثار مناقب‌خوانی حسن کاشی به‌شمار می‌رود.[۲۰] این شعر در هفت بند سروده شده و ازاین‌رو «هفت‌بند» نام گرفته است.[۲۱] کاشی در آن از آیات، روایات و رخدادهای گوناگون بهره برده و آرایه‌هایی چون جناس، تشبیه، استعاره، تضمین و تضاد را به‌کار گرفته است.[۲۲]
هفت‌بند کاشی در دوره‌های تیموری و صفوی مورد تقلید و تتبع ادیبان قرار گرفت و برخی پژوهشگران آن را منشأ شکل‌گیری نوعی طراز ادبی در شعر فارسی دانسته‌اند.[۲۳] این تأثیرگذاری به ایران محدود نماند و شاعران شیعی شبه‌قاره نیز از آن پیروی کردند.[۲۴] برخی شاعران ساختار هفت‌بند را با همان هفت خانه، موضوع، وزن، قافیه و ردیف دنبال کردند و سعید هندی چهارده شاعر را که به‌طور کامل از آن پیروی کرده‌اند، معرفی کرده است.[۲۵]
دو شرح برای آن گزارش شده است: «معادن‌الرضا» نوشته اصغر حسین در سال ۱۱۹۶ق و «هشت بهشت» یا «قنبرنامه» اثر ملا ادهم خلخالی متخلص به عزلتی.[۲۶]
آثار
رستاخیز، حسن کاشی را در قصیده‌سرایی صاحب تخصص و شعر او را متأثر از خاقانی، انوری، ظهیر فاریابی و سنایی دانسته است.[۲۷] از آثار منسوب به کاشی، دیوان اشعار، «معرفت‌نامه»، «انشاء در علم و ادب و شعر و حکمت»[۲۸] و «تاریخ محمدی» گزارش شده است.[۲۹] دیوان کاشی در قالب‌هایی چون قصیده، غزل، ترکیب‌بند، ترجیع‌بند، مسمط، مخمس، مسدس، مربع و رباعی سروده شده و ۵۷ قصیده را دربر دارد. نسخه‌ای خطی از دیوان او به شماره ۷۵۹۴ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری می‌شود و هفت‌بند نیز از منظومه‌های مشهور اوست که در ۱۲۹۲ق در لکهنو به چاپ رسید.[۳۰] معرفت‌نامه رساله‌ای مختصر درباره برخی اصول اعتقادی شیعه است.[۳۱] تاریخ محمدی نیز منظومه‌ای درباره چهارده معصوم است که با عناوین دیگری مانند تاریخ رشیدی و تاریخ دوازده امام شناخته می‌شود و براساس نسخه‌ای مورخ ۸۱۹ق، محفوظ در کتابخانه ملی تبریز به شماره ۳۶۲۶، منتشر شده است.[۳۲] جعفریان، پژوهشگر و نویسنده حوزه تاریخ، آن را نخستین منظومه فارسی دانسته است که به‌طور کامل به زندگی چهارده معصوم(ع) پرداخته است.[۳۳]
نمونه‌هایی از اشعار
در ارتباط با منقبت امام علی(ع)
در مدح امام رضا(ع)
درباره امام زمان(عج):
پانویس
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ جاجرمی، مونس الأحرار فی دقائق الأشعار، ۱۳۳۷-۱۳۵۰ش، ج۱، ص۳۶۰؛ رازی، تذکره هفت اقلیم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۰۱۹؛ دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۶۱۸؛ شوشتری، مجالس‌المؤمنین، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۶۲۶.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۱-۲۳.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۱-۲۳.
- ↑ مهرآوران و نعمتی، مجمع البحرین معنی؛ بررسی شیوه شاعری و مضامین شیعی حسن کاشی، ۱۳۹۰ش، ص۶-۷؛ حدادعادل، «نقد و معرفی کتاب: حسن کاشی شاعر شیعی قرن هفتم و هشتم»، ص۳.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳؛ طغیانی، تفکر شیعه و شعر دوره صفوی، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۳.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۴-۲۵.
- ↑ کاشی، تاریخ محمدی، ۱۳۷۷ش، ص۱۷-۲۰.
- ↑ کاشی، تاریخ محمدی، ۱۳۷۷ش، ص۱۷-۲۰؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ص۷۱۹.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۷.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۰-۲۴.
- ↑ امین، اعیان‌الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۳۲.
- ↑ جعفریان، «مروری بر منقبت امامان علیهم‌السلام در شعر فارسی»، ص۹۰-۹۲؛ افشاری، «جست‌وجویی در تاریخ مناقب‌خوانی و اشاره‌هایی به منظومه علی‌نامه»، ص۸-۹؛ کاتب، تاریخ جدید یزد، ۱۳۵۷ش، ص۷۹.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۷-۳۰.
- ↑ الویری (خندان)، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه، ۱۳۸۴ش، ص۱۳۶؛ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۵.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۳۰و۳۱.
- ↑ حدادعادل، «نقد و معرفی کتاب: حسن کاشی شاعر شیعی قرن هفتم و هشتم»، ص۲۴ تا ۲۹.
- ↑ شکراللهی طالقانی، «هشت بهشت از هفت بند کاشی مرقع هشت قطعه چلیپای نستعلیق منسوب به فتحعلی شیرازی»، ص۲۱۹.
- ↑ «شعر کتیبه ایوان نجف را چه کسی سروده است؟»، مشرق‌نیوز.
- ↑ هندی، هفت‌بند هفتادبند، ۱۳۸۸ش، ص۲۶.
- ↑ مایل هروی، مجموعه رسائل فارسی، دفتر پنجم، ص۷.
- ↑ مرادی (رستا)، «سبعۀ سیاره؛ هفت بند در جواب هفت بند کاشی»، ص۴.
- ↑ هندی، هفت‌بند هفتادبند، ۱۳۸۸ش، ص۳۱.
- ↑ هندی، هفت‌بند هفتادبند، ۱۳۸۸ش، ص۳۴و۳۵.
- ↑ رستاخیز، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۳۰و۳۱.
- ↑ زعیم، مردان بزرگ کاشان، ۱۳۳۶ش، ج۱، ص۲۸.
- ↑ رازی، تذکره هفت اقلیم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۲۳۱؛ زعیم، مردان بزرگ کاشان، ۱۳۳۶ش، ج۱، ص۲۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، قسم ۳، ص۸۹۹.
- ↑ امین، اعیان‌الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۳۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ص۷۱۹.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، ۱۳۸۷ش، ص۷۱۹.
منابع
- «نگارش کتیبه‌های نستعلیق حرم حضرت علی در نجف اشرف توسط هنرمند صاحب نام و خوش نام استان اصفهان ، استاد علی خیری»، سایت آثار هنرمندان ایران.
- «سه هفت‌بند در ستایش امیرالمؤمنین»، مجله پایگاه حوزه، شماره ۲۸۱، تیرماه ۱۳۸۹.
- «شعر کتیبه ایوان نجف را چه کسی سروده است؟»، سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب:۸ شهریور ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید ۱۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- احمدی بیرجندی، احمد؛ علی نقوی‌زاده، مدایح رضوی(ع) درشعر فارسی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد مقدس ، ۱۳۷۷ ش.
- افشاری، مهران، «جست‌وجویی در تاریخ مناقب‌خوانی و اشاره‌هایی به منظومه علی‌نامه»، در ضمیمه آینه میراث، شماره ۲۰، ۱۳۸۹ش.
- الویری (خندان)، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه ۶۵۶ - ۹۰۷ ق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ۱۳۸۴ش .
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- جاجرمی، محمد بن بدر، مونس الأحرار فی دقائق الأشعار، با مقدمه محمد قزوینی، چاپ می‌رصالح طبیبی، تهران۱۳۳۷-۱۳۵۰ش.
- جعفریان، رسول، «مروری بر منقبت امامان علیهم السلام در شعر فارسی»، نشریه مشکوة، شماره ۷، بهار ۱۳۸۲ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری (تهران)، علم، تهران، ۱۳۸۷ش .
- جعفریان، رسول، سلطان محمد خدابنده «الجایتو» و تشیع امام در ایران (شرح چگونگی شیعه شدن سلطان محمد خدابنده). به ضمیمه رساله «فواید» الجایتو در اثبات امامت امام(ع) و علل گرایش وی به تشیع از زبان خودش، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، قم ، ۱۳۸۰ش.
- حدادعادل، غلامعلی، نقد و معرفی کتاب: حسن کاشی شاعر شیعی قرن هفتم و هشتم، اطلاع رسانی و کتابداری، آینه پژوهش، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۹ - شماره ۱۲۱، ازصفحه ۲۴ تا۲۹.
- دولتشاه سمرقندی، دولتشاه بن علاءالدوله، تذکرةالشعراء، تحقیق ادوارد براون، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش.
- رازی، امین‌احمد، تذکره هفت اقلیم، تهران، نشر علی‌اکبر علمی، ۱۳۷۸ش.
- رستاخیز، سید عباس، دیوان حسن کاشی، با مقدمه حسن عاطفی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران، ۱۳۸۸ش.
- زعیم، کورش، مردان بزرگ کاشان، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ش۱۳۳۶.
- شکراللهی طالقانی، احسان‌الله، «هشت بهشت از هفت بند کاشی مرقع هشت قطعه چلیپای نستعلیق منسوب به فتحعلی شیرازی»، پیام بهارستان، شماره ۱ و ۲، ۱۳۸۷ش.
- شوشتری، نورالله بن شریف‌الدین، مجالس المؤمنین، تصحیح: احمد عبدمنافی، تهران، نشر اسلامیه، ۱۳۷۷ش.
- طغیانی، اسحاق، تفکر شیعه و شعر دوره صفوی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۸۵ش .
- کاتب، احمد بن حسین، تاریخ جدید یزد، تحقیق ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۷ش.
- کاشی، حسن، تاریخ محمدی، به کوشش: جعفریان، رسول، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، قم، ۱۳۷۷ش .
- مایل هروی، نجیب، متن کامل هفت‌بند حسن کاشی (مجموعۀ رسائل فارسی)، دفتر پنجم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸ش.
- مرادی (رستا)، ابوالفضل، «سبعۀ سیاره؛ هفت بند در جواب هفت بند کاشی»، شماره ۷۲- ۷۳، تابستان و پاییز ۱۳۹۲ش.
- مهرآوران، محمود؛ فرج‌الله نعمتی، مجمع البحرین معنی، بررسی شیوهٔ شاعری و مضامین شیعی حسن کاشی، ادبیات و زبان‌ها، تاریخ ادبیات، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ - شماره ۶۹، از صفحه ۱۱۹ تا۱۴۰.
- هندی، سعید، هفت‌بند هفتادبند، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله:دانشنامه جهان اسلام